Zo met de vakantie voor de deur is dit het ideale boek om te bespreken. Want deze zomer gaan wij Europeanen, wederom meer dan voorgaande jaren, massaal recreeren. En dat heeft zo zijn invloed op het landschap. Maar hoe heeft het zijn invloed op het landschap, is dat erg, en zo ja wat kunnen we er aan doen? Zijn er win–win–situaties te bedenken? Dat zijn zo´n beetje de centrale vragen die Dirk Sijmons zich stelde en waarmee dertig universiteiten uit twintig landen zich over hebben gebogen. Dit boek is een inventarisatie van (en een aanzet tot antwoorden op) vragen die we ons nog maar zelden hardop hebben afgevraagd als het gaat om Europese trends in recreatie & toerisme, klimaatverandering en de ogenschijnlijk tegengestelde krachten van landschap en toerisme.

Europese trends dichtbij
Om de Europese trends in recreatie en hun invloed op het landschap te kunnen zien, kun je dichtbij huis blijven. Vanuit mijn woonplaats in Groningen kan ik het vanuit mijn keukenraam al zien: daar waar vroeger nog de graslanden werden gevuld met zwart–witte vlekken zijn nu slechts bruine schaduwen te zien. De paarden hebben de koeien verdrongen in het landschap. Het (engelstalige) boek spreekt dan ook over "the horsification of the landscape". Nog een voorbeeld. Vanuit mijn achtertuin zie ik dat een boer zijn grasland uit zijn agrarische functie heeft ontheven en heeft ingezet voor volksvermaak: voetbalgolf en boerengolf. Maar liefst 5 hectare land aan de rand van het natuurgebied Midden–Groningen is omgetoverd tot een elf holes tellend recreatiegrasveld.

Natuurlijk zijn dit maar kleine voorbeelden, lekker dicht bij huis. Maar Europa–breed zijn dezelfde trends waarneembaar: Europeanen hebben meer tijd dan ooit voor recreatie en de druk op landbouw en landschap nemen toe. Paarden en voetbalgolf zijn de 'light'–varianten van de druk op het agrarische landschap. Elders in Europa ligt dit anders. Neem nu de stranden, of nog specifieker: de Spaanse costa´s. Daar is het landschap min of meer verdwenen. Het is een stereotype geworden als het gaat om recreatieve druk op het landschap. Maar ook de Spaanse costa´s hebben te maken met andere tijden. Door de concurrentie vanuit Turkije en Croatie hebben de Spaanse costa´s hun aantrekkingskracht deels verloren.

Klimaatverandering.
Nog een trend die overal merkbaar is: de klimaatverandering. Dat heeft over de volle breedte van landschap en recreatie gevolgen. Of het nu gaat om smeltende gletsjers, of om hittegolven in Midden–Europa, of om extreme warmte, droogte of regenval: overal in Europa zijn de gevolgen merkbaar. Een van de meest tot de verbeelding sprekende voorbeelden die het boek geeft, is de voetbrug over de Trift gletjser in de Zwitserse Alpen. Daar is het mogelijk om met je eigen ogen te aanschouwen hoe de gletsjer letterlijk onder je voeten wegsmelt. Het is een uiteraard een spectaculair gezicht maar zeker wanneer je beseft dat het een onomkeerbaar proces is, breekt je toch echt het klamme zweet uit. De vraag die rest is of dit nu eco– of ramptoerisme is.

Of landschap, of toerisme?
Zijn er dan geen goede voorbeelden te geven? Is het onvermijdelijk dan toerisme en landschap elkaar bijten? Nee. Neem nu het International Building Exhibition, Emscher Park. In het hart van het Duitse Rurhgebied heeft deze tien jaar durende architectuur fair, met meer dan honderd afzonderlijke projecten, in onbruikgeraakte fabrieken, mijnen en ovens een nieuw leven ingeblazen door er musea, klimwanden en theaters van te maken.

Greetings from Europe. Landscape & Leisure. geeft een overzicht in woord, beeld, figuur en foto (Martin Parr!) van de invloed van toerisme en recreatie op het Europese landschap. Nog niet eerder is op deze schaal en op deze manier inzicht gegeven in deze trends en ontwikkelingen. Dat is geen eenvoudige zaak want zowel het landschap als de toerisme zijn aan verandering onderhevig, soms in dezelfde richting maar vaker niet. Het ombuigen van ontwikkelingen naar een en dezelfde richting, het zoeken naar (laat ik het maar populair uitdrukken) win–win–situaties is eigenlijk de opdracht die de Europese beleidsmakers van dit boek meekrijgen.

Niek Hazendonk, Mark Hendriks, Hans Venema (redactie)
Greetings from Europe. Landscape & Leisure
194 bladzijden met DVD
Prijs € 24,50
Uitgeverij 010
ISBN 978 90 6450 650 5
Uitgegeven juni 2008 Tweet