Letterlijk uren heb ik zitten bladeren en me verwonderd over de mysterieuze beelden die de Duitse schilder Neo Rauch (1960) op het canvas weet te toveren. In het boek Neo Rauch Paintings dat in april verscheen bij uitgeverij Hatje Cantz staan meer dan 150 van zijn betoverende werken afgebeeld. Een heerlijk boek! Wie net als ik niet genoeg kan krijgen van de afbeeldingen in het boek, kan de schilderijen in het echt zien op twee tentoonstellingen die georganiseerd zijn naar aanleiding van Rauch’s vijftigste verjaardag: één in Leipzig (Museum der bildenden Künste) en één in München (Pinakothek der Moderne). Beide tentoonstellingen zijn van eind april tot en met 15 augustus 2010 te bezoeken.

Achteloos het boek doorbladeren is er niet bij. Ieder schilderij weet weer je aandacht te trekken en je te laten zoeken naar een ongetwijfeld verborgen boodschap. Wat die boodschap precies is, is niet in één oogopslag duidelijk. Met ogenschijnlijk speels gemak weet Rauch zijn schilderijen op te bouwen uit elementen die in je hoofd niet vanzelfsprekend bij elkaar horen. Op één schilderij (Die Lage, 2006) brengt hij bijvoorbeeld een kookplaat, verkeersborden, een dierenschedel, twee mannen in harnas, flatgebouwen en een zwevende engel samen.

Ausschüttung (2009) Uit: \'Neo Rauch Paintings \' (Hatje Cantz, 2010)

Rauch laat zich niet hinderen door eenheid van tijd en plaats en als net niet passende puzzelstukjes worden elementen uit verschillende historische perioden en verschillende plaatsen op de grootformaat doeken samengebracht. Zo staan mannen in achttiende-eeuwse pandjesjassen in een voor de rest volledig twintigste eeuws aandoend landschap rustig te werken.

Das Blaue (2006) Uit: \'Neo Rauch Paintings \' (Hatje Cantz, 2010)

Zijn schilderijen doen in de verte wel denken aan de collages die surrealist Max Ernst heeft gemaakt. Ook daarin zie je dezelfde absurde en onlogische samensmedingen die je dwingen om langer te kijken. Je weet dat er iets niet klopt alleen zie je het niet direct. Een groot verschil met de collages van Ernst is het gebruik van kleur. Zag Ernst in de meeste gevallen af van kleur, bij Neo Rauch spatten de kleuren bij tijd en wijlen van het doek. Hij schuwt geen enkele kleur en laat ze als contrast tegenover een meer ingetogen palet afsteken. Hierdoor lijken afzonderlijke elementen op zijn doeken nog meer van elkaar los te staan.

Kühlraum (2002) Uit: \'Neo Rauch Paintings \' (Hatje Cantz, 2010)

Deze elementen worden van elkaar gescheiden door tijd, plaats, kleur en vorm. En toch. Ondanks de altijd weer terugkerende inconsistentie in tijd en plaats, kleur en vorm, weet Neo Rauch zijn werken tot één geheel te smeden. De betekenis laat zich soms alleen raden door de titel die Rauch aan zijn werk heeft gegeven. Bij het lezen van die titel laat je je ogen nóg een keer over het doek glijden om te kijken of je nu wel alles een plaats kunt geven. Maar ook dan kan een diepere betekenis je ontgaan. Volgens collega-kunstenaar Daniel Richter is dat geen probleem want het schilderij an sich is sterk genoeg:

I prefer looking at the pictures upside down. What’s on the surface then falls away, is left at the margins, revealing style and organisation, the true criteria of painting. And behold – fantastic! – Daniel Richter

Zoll (2004) Uit: \'Neo Rauch Paintings \' (Hatje Cantz, 2010)

De moorden die op het conto van Jack the Ripper zijn geschreven, zijn altijd tot de verbeelding blijven spreken. Niet in de laatste plaats omdat de moorden gepaard gingen met gruwelijke maar nauwkeurig uitgevoerde verminkingen en omdat de moordenaar of moordenaars nooit zijn gepakt. Van de talloze theorieën die de ronde doen over wie waarom deze dames van lichte zede hebben vermoord, sprak die van Stephen Knight een groot publiek aan. Zijn theorie gaat er van uit dat een buitenechtelijk kind van prins Albert Victor de oorzaak was van een bloedige poging om de geboorte van het kind niet wereldkundig te maken. De vermoorde vrouwen Mary Ann "Polly" Nichols, Annie Chapman, Elizabeth Stride, Catherine Eddowes en Mary Jane Kelly zouden weten wie de echte vader was en hebben gedreigd dit wereldkundig te maken als er niet met geld over de brug werd gekomen.

Schrijver Alan Moore en tekenaar Eddie Campbell hebben in From Hell deze theorie tot leven gebracht. Alan Moore (1953) is een Britse schrijver van boeken, voor films, tv, theater maar heeft vooral naam gemaakt als schrijver voor graphic novels waarvan From Hell samen met Watchmen en V for Vendetta de bekendste zijn. Eddie Campbell is woonachtig in Australië en staat bekend om zijn schetsmatige bijna impressionistische manier van tekenen.

De titel van het boek is gebaseerd op een brief, geschreven door een man die claimde Jack the Ripper te zijn, die werd vergezeld door een doos met daarin een nier van de vermoorde Catherine Eddowes die door haar moordenaar uit haar lichaam verwijderd. Het verwijderen van organen bij tenminste drie van de vijf slachtoffers van de Ripper wakkerde de theorie aan dat de moordenaar goede anatomische kennis en bijbehorende vaardigheden moest hebben.

Kortom, From Hell is geen lees- en kijkvoer voor degene met een zwakke maag. Wel is een basale kennis over het Victoriaanse Londen van omstreeks 1888 nodig. Hierin word je aan de hand genomen door de beide auteurs. Moore en Campbell weten je al na enkele bladzijden duidelijk te maken dat de verschillen tussen rangen en standen al voor de geboorte bepaalden wat de kans op een gelukkig of ongelukkig leven zal zijn. In schetsmatige, zwart-wit tekeningen weet Campbell de neerslachtige sfeer van die tijd op te roepen.

Op een knappe manier weten de auteurs zowel een visueel beeld te schetsen als tekstueel voldoende achtergrond te geven in dit eerste deel van From Hell, zonder dat je als kijker én als lezer gaat afhaken. De auteurs zijn niet over één nacht ijs gegaan met hun werk: een uitgebreid notenapparaat van achttien pagina’s laat zien dat ze zich goed hebben ingelezen in de materie en dat niets aan het toeval is overgelaten. Het is de consistentie ten goede gekomen. From Hell is een hard realistische vertelling over de Ripper-moorden. Het Victoriaanse tijdperk met al haar sociale uitwassen wordt ongenadig in beeld gebracht. Indrukwekkend!

Al sinds 1980 portretteert fotograaf Peter Elenbaas Amsterdam en omgeving regelmatig vanuit de lucht. Op de foto’s zijn ondanks hun grotere afstand tot hun onderwerp nog steeds veel details te herkennen. In de zomer van 2009 verscheen in Het Parool alweer de zesde serie Amsterdam Onbewolkt. Elenbaas koesterde echter ook al jaren de wens om de Nederlandse kust vanuit de lucht te fotograferen. Die wens ging de afgelopen maanden in vervulling en vloog hij vele malen met een Cessna boven het Waddengebied waar hij vele fascinerende foto’s maakte van zowel de dorpen op Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog als de kwelders, zandbanken en bos- en duingebieden, met alles wat daar leeft. De jongste telg in de familie van de “Onbewolkt”-boeken is “De Wadden onbewolkt” dat onlangs verscheen bij uitgeverij Bas Lubberhuizen. Wie het zomergevoel nog niet heeft of het even kwijt is, heeft dat al na enkele bladzijden bladeren weer te pakken!

Het Waddengebied is één van de weinige plekken in Nederland waar je nog het gevoel hebt dat je midden in de natuur staat. De elementen vormen hier het landschap en de mens heeft de grootst mogelijke moeite om de ongewenste veranderingen terug te draaien. Zo schuift het eiland Schiermonnikoog door afkalving aan de westkant van het eiland en zandafzetting aan de oostkant, steeds een stukje verder de Groningse wateren in. In het boek kun je je de dynamiek tussen zand en zee het beste voorstellen bij het Engelsmangat tussen Texel en Vlieland. Daar komen af en toe zandbanken aan de oppervlakte maar weet het zand elders geen contact met de lucht te maken en blijft dus verzonken.

Het eilandje Zuiderduin bij Rottumeroog, 28 juli 2009
Uit: Peter Elenbaas \' De Wadden onbewolkt \' (Bas Lubberhuizen, 2010)

Wie net als ik regelmatig op één of meerdere eilanden is geweest, gaat op zoek naar zijn favoriete plekjes. Voor mij is dat bijvoorbeeld het terras van hotel Van der Werff op Schiermonnikoog. Het is een heerlijk fratsenvrije plek, een oase van ongedwongen gewoonheid. In het boek wordt het fenomeen Van der Werff beschreven met de treffende titel ‘Soep is soep’. Of de route die je moet afleggen vanuit het centrum van het dorp naar het strand over de Badweg. Bij het zien van deze foto loop ik in gedachte weer met een ongeduldige pas naar de steeds luider lokkende branding. En op Terschelling ging ik op zoek naar het huisje aan de voet van de Brandaris waar mijn vrouw en ik meerdere keren de zolderverdieping van hebben gehuurd.

Terschelling, de vuurtoren Brandaris in West-Terschelling, 18 september 2009
Uit: Peter Elenbaas \' De Wadden onbewolkt \' (Bas Lubberhuizen, 2010)

Ook voor degene die niet op zoek is naar herinneringen maar naar natuurschoon, is er genoeg te zien. De wadden hebben ook (of misschien wel juist?) vanuit de lucht een grote bekoring. Vanaf grotere hoogte is pas duidelijk zichtbaar wat voor kleurenpracht de eilanden verbergen vanuit een \'normaal\' perspectief. Op Ameland getuigt de opname van natuurgebied de Zoute Weide daarvan, op Vlieland het gezicht op Kroon’s Polders met haar groene, rode en blauwe tinten en op Schiermonnikoog zijn vanuit de lucht dezelfde tinten te zien in de Oosterkwelder.

Rottum, slenk op het Zuiderduin, 19 september 2009
Uit: Peter Elenbaas \'De Wadden onbewolkt \' (Bas Lubberhuizen, 2010)

“De Wadden onbewolkt” is een feel good-boek. Natuurlijk komt het doordat veruit de meeste foto’s tijdens stralend zomer- of winterweer zijn genomen. Ook de positieve associaties als gevolg van vakanties en dagtripjes die ongetwijfeld vele miljoenen andere Nederlanders met mij bij de Wadden hebben, spelen een rol. Maar het meest verrassend en geruststellend tegelijk, is het om te zien hoe massatoerisme en natuurschoon samen kunnen gaan. Het is een ideaal beeld zoals wij als Nederlanders ons zelf willen zien: we hebben het water getemd maar hebben tegelijkertijd oog voor al dat moois dat de natuur ons biedt. De Wadden tonen aan dat wij, als we het maar willen, een balans kunnen vinden in wonen, werken, recreëren en het zorg dragen voor de natuur.

Rottumerplaat, het Reddingshuisje, 19 september 2009
Uit: Peter Elenbaas \'De Wadden onbewolkt \' (Bas Lubberhuizen, 2010)

Als kijker krijg je in eerste instantie portretten van Willem Populier en zijn niet met naam genoemde gezinsleden te zien. De namen van de personen worden afgekort tot letters eventueel in combinatie met een cijfer. Zo wordt een portret van zijn tweelingbroer aangeduid met “Person: P. Twin brother of W. Het gezicht is onherkenbaar afgedekt door een huidkleurig vierkant. De relatie tussen de afgebeelde, deels afgebeelde en soms niet afgebeelde significante gezinsleden in het leven van Willem en zijn tweelingbroer is op dat moment nog niet echt duidelijk.

Dat wordt een stuk duidelijker in de volgende sectie waar chronologisch de (ingrijpende) momenten in de levensgeschiedenis worden gevolgd. Relaties die ontstaan, kinderen die worden geboren, relaties die worden verbroken en het verlaten van het ouderlijke huis worden op grafische wijze en met behulp van kleine portretfoto’s in beeld gebracht. De kijker heeft dan al een heel aardig beeld van het turbulente gezinsleven waarin Willem en zijn tweelingbroer P in opgroeiden. Vooral het jaar 1986 waarin de tweelingbroers worden gescheiden stelt de kijkers voor raadselen. Wat is er gebeurd? Maar ook: hoe kun je zo’n ingrijpende gebeurtenis zo clean verbeelden?

De laatste restjes twijfel worden weggenomen door de in het boek opgenomen brieven van en aan jeugdzorg, rechters en andere professionals die zich met het gezin hebben bemoeid. De lezer krijgt veel te zien en te lezen maar niet alles. Sommige geschriften worden wel in de vorm van een titel benoemd maar worden door dezelfde huidkleurige vlakken afgeschermd als eerder al met de portretten gebeurde. Andere geschriften blijven simpelweg gesloten.

Uit: \'____ en Willem. Een fotografisch onderzoek naar identiteit en representatie \' (post editions, 2010)

Achter in het boek zien we foto’s uit betere, ik zou bijna zeggen ‘onschuldige’, tijden waarin de broers gezamenlijk in een wasbak zitten of aan hun fietsjes knutselen. Maar ook hier wordt de illusie van onverstoord geluk al snel verbroken. Vanaf het moment dat de tweelingbroers uit elkaar zijn gehaald en elk een eigen gezin kregen, zien we nog steeds de twee broers dezelfde activiteiten ondernemen maar nu op gescheiden foto’s. Hierop kunnen we zowel Willem als P zien vliegeren maar nu gescheiden in tijd en ruimte. Slechts achteraf heeft de fotograaf de foto’s tegen elkaar aan kunnen leggen in wat kan worden gezien als een mislukte poging om het verleden weer samen te brengen. De scheiding was en blijft een feit. Daar waar vroeger ____ en Willem een onlosmakelijke klank moet hebben gehad, zijn het nu twee losse namen geworden.

Uit: \'____ en Willem. Een fotografisch onderzoek naar identiteit en representatie \' (post editions, 2010)

Wanneer een fotograaf persoonlijke rekeningen uit het verleden probeert te vereffenen dan wordt het oppassen. Zeker wanneer diezelfde fotograaf bewust afstand probeert te houden tussen de kijker en het getoonde beeldmateriaal. Het resultaat werkt averechts. Door de min of meer neutrale weergave van de foto’s en artefacten uit het leven van Willem en zijn tweelingbroer wordt je als kijker verplicht om juist dichterbij te komen. Je wordt als buitenstaander meegezogen in een wereld die niet de jouwe is maar waar je, of je wilt of niet, wel al vanaf een vroeg stadium een standpunt gaat innemen. Tussen de foto’s door construeer je een beklemmend verhaal waarbij je bij de laatste bladzijde hoopt dat het maken van dit boek een afsluitend ritueel is geweest. ____ en Willem is een indrukwekkend boek over onherstelbaar gemis geworden.

Van alles wat we zelf niet in den lijve kunnen aanschouwen, moeten we gebruikmaken van wat een ander die het voor ons heeft vastgelegd. Vóór de uitvinding van de fotografie waren het kunstenaars en ambachtslieden die de meest populaire, exotische en onbereikbare plekken voor ons vereeuwigden. De handel in gravures van bekende stadsgezichten was dan ook levendig. Met de uitvinding van de fotografie kwam er een nieuwe manier om de wereld voor altijd vast te leggen. Fotografen deden hun uiterste best om alle uithoeken van de wereld op de gevoelige plaat vast te leggen en aan het grote, Westerse, publiek te tonen. Ballonpionier Eduard Spelterini (1852–1931) leverde wat dat betreft een grote bijdrage. Hij was de eerste die met een ballon over de Alpen vloog en ze vanuit vogelperspectief fotografeerde. Het resultaat was en is nog steeds, zoals we in het boek Eduard Spelterini and the Spectacle of Images kunnen zien, spectaculair!

Het is moeilijk om je voor te stellen hoezeer de bezoekers van de lichtbeeldenvoorstelling van ballonvaarder Eduard Spelterini onder de indruk moeten zijn geweest. Met de toverlantaarn projecteerde hij de fotografische beelden die hij tijdens zijn ballonvaarten had gemaakt. Nog nooit eerder waren steden, landschappen en bergen vanuit dit perspectief te bewonderen. Steden veranderden in niet meer dan geometrische patronen, landschappen werden veranderd tot niet meer te herkennen vlakken en voor het eerst was het mogelijk om oog in oog te komen staan met de toppen van de Alpen. Vele honderden voorstellingen heeft Spelterini gegeven met zijn handgekleurde op glas aangebrachte foto’s. Spelterini lardeerde de presentatie van deze uitzonderlijke foto’s met een levendige beschrijving van de avontuurlijke manier waarop de beelden tot stand waren gekomen.

Uit: \'Eduard Spelterini and the Spectacle of Images\' (Scheidegger & Spiess, 2010)

Misschien was het maken van luchtfoto’s vanuit een ballon in 1890 niet meer zo’n avontuur als het een dertig jaar eerder wel was geweest. Toen moesten ter plekke de lichtgevoelige platen worden gemaakt en direct na het maken van de foto ook ter plekke worden ontwikkeld. De mand waarin de ballonvaarder zich bevond moest in mum van tijd worden omgetoverd tot een donkere kamer. Na 1860 werd materiaal ontwikkeld dat langere tijd lichtgevoelig bleef en dat na blootstelling aan licht op een later moment ontwikkeld kon worden.

Uit: \'Eduard Spelterini and the Spectacle of Images\' (Scheidegger & Spiess, 2010)

Maar toch. Op de ballonvaarten die Eduard Spelterini omstreeks 1890 ondernam, moest hij vele tientallen kilo’s aan foto-uitrusting meetorsen. De grote camera’s en de glasplaten met lichtgevoelig materiaal zorgden voor een hinderlijke last. Het maken van een foto was geen kwestie van klik-klak-klaar. De ballonvaarder/fotograaf moest in de eerste plaats zorgen dat hij een aantrekkelijk scene voor zijn lens kreeg. Daarna moest hij die scene vastleggen op een moment dat de ballon zowel horizontaal als vertikaal zo weinig mogelijk bewoog. Horizontaal was dat vaak niet zo’n probleem maar plotselinge verticale bewegingen bezorgden zowel fotograaf als ballonvaarder hoofdbrekens. Verschillen in luchtvochtigheid beïnvloedden ook nog eens de lens en de lichtgevoelige glasplaten. Daarnaast moest na worden gedacht over de belichtingstijden. Spelterini had al meerdere keren de Alpen vastgelegd en werd bedreven in het inschatten van de benodigde sluitertijd al naar gelang de omstandigheden. De mate waarin de bergen door eeuwige sneeuw werden bedekt en door stralende wolken werden gehuld, bepaalden hoelang de platen belicht moesten worden. Zelfs wanneer het bovenstaande succesvol was afgerond, waren de gevaren nog niet geweken: een harde landing kostte al snel een paar gebroken glasplaten.

Uit: \'Eduard Spelterini and the Spectacle of Images\' (Scheidegger & Spiess, 2010)

Voordat de gemaakte foto’s aan het grote publiek konden worden getoond, werden ze natuurgetrouw ingekleurd. Wie de foto’s bij deze bespreking ziet, zal moeten erkennen dat dat opmerkelijk natuurgetrouw is gebeurd en niet zoals we van ansichtkaarten uit diezelfde periode gewend zijn, van een overdreven coloriet zijn voorzien. Eduard Spelterini maakte dan ook aantekeningen van de landschapskleuren die hij vanuit zijn ballon waarnam. Zo beschreef hij het effect dat de grote afstanden op de kleurintensiteit had. Het resultaat van de zorgvuldige observatie en de vervolgens natuurgetrouwe vertaling van kleur op de zwart-wit glasplaten, is spectaculair.

Voor de meeste toeschouwers van zijn lichtbeeldenshows was het destijds niet te controleren of de Alpen of de woestijn nabij Cairo er vanuit de lucht daadwerkelijk zo uitzagen. Voor ons wel. Wij zijn veelvuldig blootgesteld aan luchtopnamen en kunnen zodoende zelfs als leek een aardige inschatten dat Spelterini ruimschoots geslaagd is in het qua kleur natuurgetrouw maken van zijn foto’s. Ook nu nog, meer dan honderd jaar later, zijn de gekleurde foto’s een lust voor het oog. Hoewel het perspectief voor ons niet meer spectaculair is, zijn de opnamen nog steeds een bron van plezier en verwondering.